छोटो उत्तर
लेक लाग्नु भनेको उचाइमा अक्सिजन कम हुँदा हुने बिरामी हो। सुरुमा टाउको दुख्छ, साथमा भोक नलाग्ने, वाकवाकी, थकाइ वा रिंगटा लाग्छ, प्रायः नयाँ उचाइमा पुगेको २ देखि १२ घण्टाभित्र। ३,००० मिटरमाथि एक रातमा ५०० मिटरभन्दा माथि गएर नसुत्नुहोस्। लक्षण बढे तुरुन्त तल झर्नुहोस्।
लेक विदेशीलाई मात्र लाग्ने होइन। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ (साउन २०८२ देखि असार २०८३ सम्म) मा अन्नपूर्ण क्षेत्रमा मात्रै लेक लागेर २५ जनाको मृत्यु भयो, जसमध्ये १२ जना नेपाली थिए। शरीर बलियो हुँदैमा लेक लाग्दैन भन्ने होइन; बिस्तारै माथि जानु नै बच्ने उपाय हो। तल लक्षण, बच्ने नियम, लेक लागेमा के गर्ने, औषधि र हरेक ट्रेकको जोखिम छ।
यस पृष्ठमा
लेक लाग्नु भनेको के हो?
उचाइमा हावाको चाप कम हुन्छ, त्यसैले हरेक सासमा शरीरले पाउने अक्सिजन पनि कम हुन्छ। शरीर बानी पर्न नपाउँदै छिटो माथि पुग्दा लेक लाग्छ। अंग्रेजीमा यसलाई altitude sickness वा acute mountain sickness (AMS) भनिन्छ।
अमेरिकाको CDC अनुसार २,४५० मिटरभन्दा माथि सुत्नेमध्ये करिब एक चौथाइलाई लेक लाग्छ, र एभरेस्टको बाटोमा सामान्य तालिकामा हिँड्दा पनि ३० प्रतिशतसम्मलाई। काठमाडौं करिब १,४०० मिटरमा छ, त्यसैले यहाँ लेक लाग्दैन।
लक्षण: सामान्य लेक र खतरनाक अवस्था
| अवस्था | लक्षण | के गर्ने |
|---|---|---|
| सामान्य लेक (AMS) | टाउको दुख्ने, साथमा भोक नलाग्ने, वाकवाकी, थकाइ वा रिंगटा; रक्सी लागेपछिको जस्तो | माथि नजाने। उही उचाइमा प्रायः १२ देखि ४८ घण्टामा निको हुन्छ; बढे तल झर्ने |
| दिमाग सुन्निने (HACE) | अलमलिने, लडखडाएर हिँड्ने, निद्रा लागिरहने | तुरुन्त तल झर्ने। तल नझरे लडखडाउन थालेको १२ देखि २४ घण्टामा बेहोस हुन सक्छ |
| फोक्सोमा पानी जम्ने (HAPE) | थोरै हिँड्दा पनि धेरै स्वाँस्वाँ, पछि आराम गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो; खोकी, छाती भारी | तुरुन्त तल झर्ने, सकेसम्म कम मेहनत गरी। यो दिमाग सुन्निनेभन्दा पनि छिटो ज्यानघातक हुन सक्छ |
लेकबाट बच्ने उपाय
- ३,००० मिटरमाथि एक रातमा ५०० मिटरभन्दा बढी माथि गएर नसुत्नुहोस्, र हरेक तीन–चार दिनमा एक दिन उही उचाइमा आराम गर्नुहोस् (CDC र Wilderness Medical Society)।
- नेपाल पर्यटन बोर्ड भन्छ: २,५०० मिटरमाथि दिनमा ३०० देखि ५०० मिटरभन्दा बढी नजानू, र हरेक १,००० मिटरपछि एक दिन आराम।
- गाडीमा सिधै माथि नजानुहोस्। मुक्तिनाथ र धुन्चेसम्म जिप पुग्छ। ACAP का डाक्टरका अनुसार सिधै गाडीमा मुक्तिनाथ पुग्ने तीर्थयात्रीलाई सबैभन्दा बढी जोखिम छ।
- दिउँसो माथि गएर बेलुका तल सुत्न मिल्छ; नियम सुत्ने उचाइको हो।
- पहिलो ४८ घण्टा रक्सी नपिउनुहोस्, र प्रशस्त पानी पिउनुहोस्।
लेक लागेमा के गर्ने
- 1माथि जान रोक्नुहोस्। कुनै लक्षण छ भने माथि गएर नसुत्नुहोस्।
- 2हल्का टाउको दुखाइ मात्र छ भने उही उचाइमा आराम गर्नुहोस्। बिहानसम्म ठीक भए बिस्तारै अघि बढ्नुहोस्।
- 3बढ्दै गयो वा एक दिन आराम गर्दा पनि ठीक भएन भने ३०० देखि १,००० मिटर तल झर्नुहोस्।
- 4अलमल, लडखडाउने वा आराम गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो भए राति भए पनि तुरुन्त तल झर्नुहोस्, साथमा कोही लिएर। अक्सिजन पाइन्छ भने बाटोमा काम लाग्छ।
- 5हेलिकप्टर प्रायः बिहान मात्र उड्छ। CDC अनुसार उद्धारको खर्च घण्टाको करिब ४,००० अमेरिकी डलर, जम्मा ८,००० देखि १०,००० डलर पर्छ।
लेक नलाग्ने औषधि: डाक्टरको सल्लाहमा मात्र
तलका मात्रा CDC को Yellow Book 2026 ले डाक्टरका लागि दिएका हुन्। आफैं किनेर खाने सल्लाह होइन: जानुअघि डाक्टरसँग सोध्नुहोस्, र कुनै एलर्जी वा अरू औषधि खाइरहनुभएको छ भने भन्नुहोस्। कुनै पनि चक्कीले तल झर्नुको ठाउँ लिँदैन।
- Acetazolamide (Diamox), लेक लाग्न नदिन: हरेक १२ घण्टामा १२५ मिलिग्राम, माथि जानुभन्दा अघिल्लो दिनदेखि सुरु गरी उचाइमा पुगेको पहिलो दुई दिनसम्म; १०० किलोभन्दा बढी तौल भए दिनको दुई पटक २५० मिलिग्राम। हात–खुट्टा झमझमाउनु सामान्य असर हो।
- Acetazolamide, लेक लागेपछि: दिनको दुई पटक २५० मिलिग्राम।
- Dexamethasone र Nifedipine गम्भीर अवस्थाका लागि हुन्, डाक्टरको निर्देशनमा मात्र।
- Ibuprofen ले टाउको दुखाइ कम गर्छ, लेक निको पार्दैन।
- लसुनको सुप बाटोभरि पाइन्छ, तर कुनै चिकित्सा निर्देशिकाले यसले लेकबाट बचाउँछ भन्दैन।
- बालबालिकाको मात्रा यहाँ दिइएको छैन; डाक्टरसँग सोध्नुहोस्।
कुन ट्रेकमा कति जोखिम
हरेक ट्रेकको सामान्य दिनभरको तालिकाअनुसार। "नियम तोड्ने रात" भनेको ३,००० मिटरमाथि अघिल्लो रातभन्दा ५०० मिटरभन्दा बढी माथि सुत्ने रात हो।
| ट्रेक | सबैभन्दा माथि सुत्ने | ३,००० मिटरमाथि रात | नियम तोड्ने रात | आराम दिन |
|---|---|---|---|---|
| एभरेस्ट बेस क्याम्प | ५,१६४ मि. | ९ | ३ | २ |
| अन्नपूर्ण सर्किट | ४,५४० मि. | ६ | २ | १ |
| मनास्लु सर्किट | ४,४६० मि. | ६ | १ | १ |
| गोसाइँकुण्ड | ४,३८० मि. | ४ | २ | ० |
| अन्नपूर्ण बेस क्याम्प | ४,१३० मि. | २ | २ | ० |
| अन्नपूर्ण प्रथम आधार शिविर | ४,०५० मि. | ५ | ० | १ |
| लाङटाङ उपत्यका | ३,९०० मि. | ३ | १ | १ |
| माथिल्लो मुस्ताङ | ३,८४० मि. | ८ | १ | १ |
| मर्दी हिमाल | ३,५५० मि. | १ | १ | ० |
| घोरेपानी पुनहिल | २,८७४ मि. | ० | ० | ० |
नेपालमा लेक लागेर मृत्यु
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाले आफ्नो क्षेत्रमा लेक लागेर २५ जनाको मृत्यु गनेको छ: मुस्ताङमा १५, मनाङमा ८, अन्नपूर्ण आधार शिविरमा १ र मर्दी हिमालमा १। तीमध्ये १२ जना नेपाली थिए, जसमा ४ जना गाइड र भरिया, र ९ जना भारतीय (Republica, २३ जुलाई २०२६)।
२०२५ को अगस्टमा जनैपूर्णिमामा करिब १०,००० तीर्थयात्री गोसाइँकुण्ड पुगे, र टाउको र फोक्सोमा पानी जम्ने समस्या भएका २० जनालाई अस्पताल पठाइयो (कान्तिपुर)। दुवै ठाउँमा कारण एउटै: छिटो, प्रायः गाडीमा, माथि पुगेर पहिलो रातै उचाइमा सुत्नु।
बाटोमा उद्धार र स्वास्थ्य चौकी
- फेरिचे (४,३७१ मिटर, एभरेस्टको बाटो): हिमालयन रेस्क्यु एसोसिएसनको स्वास्थ्य चौकी, सन् १९७३ देखि, वसन्त र शरद ऋतुमा। प्रायः हरेक दिन लेकबारे जानकारी दिइन्छ।
- मनाङ (अन्नपूर्ण सर्किट): सन् १९८१ देखि; वर्षमा करिब एक हजार बिरामी, धेरैजसो नेपाली। नेपालीलाई निःशुल्क वा नाममात्रको शुल्कमा।
- एभरेस्ट आधार शिविर: अप्रिल १ देखि मेको अन्त्यसम्म आरोही र कामदारका लागि क्लिनिक।
- गोसाइँकुण्ड (४,३८० मिटर): जनैपूर्णिमामा अस्थायी स्वास्थ्य शिविर।
- २०२५ को वसन्तमा यी चौकीले १,८२३ जनाको उपचार गरे, जसमध्ये १,३८० जना नेपाली थिए।
बारम्बार सोधिने प्रश्न
लेक लाग्नुलाई अंग्रेजीमा के भनिन्छ?
Altitude sickness, वा acute mountain sickness (AMS)। गम्भीर अवस्थालाई HACE (दिमाग सुन्निने) र HAPE (फोक्सोमा पानी जम्ने) भनिन्छ।
कति उचाइमा लेक लाग्छ?
CDC अनुसार करिब २,४५० मिटरभन्दा माथि सुत्दा जोखिम सुरु हुन्छ, कहिलेकाहीँ अलि तल पनि। धेरैजसोलाई ३,००० मिटरमाथि छिटो चढ्दा लाग्छ।
लेक लागेमा के गर्ने?
माथि जान रोक्नुहोस्। हल्का टाउको दुखाइ भए उही उचाइमा आराम गर्नुहोस्; बढे ३०० देखि १,००० मिटर तल झर्नुहोस्। अलमल वा आराम गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो भए तुरुन्त तल झर्नुहोस्।
लेक नलाग्ने औषधि कुन हो?
Acetazolamide (Diamox)। CDC अनुसार हरेक १२ घण्टामा १२५ मिलिग्राम, माथि जानुअघिल्लो दिनदेखि। तर यो डाक्टरको सल्लाहमा मात्र खानुहोस्।
लसुनको सुपले लेक लाग्दैन?
बाटोभरि लसुनको सुप पाइन्छ, तर कुनै चिकित्सा निर्देशिकाले यसले लेकबाट बचाउँछ भन्दैन। बिस्तारै माथि जानु नै भरपर्दो उपाय हो।
